برچسب: سیاست خارجی

سامانه پژوهشی – بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس …

الف). عدم همنشینی با مردم بی هنر و نادان
در باب های مختلف این کتاب عنصرالمعالی از پسرش می خواهد که با مردمان بی هنر همنشینی نکند: «مردم بی هنر مادام که بود، بی سود بود، چون درخت مغیلان تنه دارد و سایه ندارد و نه خود را سود دارد نه غیر خود را» (همان، ۱۹).
«با مردم بی هنر دوستی مکن که مردم بی هنر نه دوستی را شاید و نه دشمنی را» (همان، ۴۳).
«با مردم نادان خاصه به نادانی که پندارد که داناست و از جهل خود خرسند مشو و صحبت جز با مردم نیکونام مکن که از صحبت نیکان مردم نیکونام شود» (همان،۲۸).
ب). توجه به خرد و هنر مردم
«اگر ببینی که بی خردی و بی هنری نام و نان به دست آوردن بی هنرو بی خردباشد و اگر نه هنر آموز و از آموختن و شنودن ننگ مدار تا از ننگ رسته باشی»(عنصرالمعالی، ۱۳۳۵: ۲۶).
«بر مردم واجب است چه بزرگان چه فروتنان، هنر و فرهنگ آموختن افزونی بر امثال فضل و هنر توان یافت» (همان، ۲۷).
«دوستی با مردم هنرمند و نیک عهد محضر دار تا تو نیز بدان هنرها معروف شوی» (همان، ۹۲).
ج). تباه نکردن زحمت های مردم
اگر خواهی رنج تو به جای مردمان ضایع نگردد تو رنج مردمان را ضایع مگردان» (همان، ۴۵).
د). شادی نکردن بر غم مردم
مردمان«به غم، شادی مکن تا مردان، به غم تو شادی نکنند» (همان، ۲۱-۲۰).
ه). نیکوگویی کردن بر مردم
«اگر خواهی مردمان نیکوگوی تو باشند تو نیکوگوی مردمان باش» (همان، ۴۴)
و). عدم نیکویی بر مردم ناسپاس
«خوب گوی تا خوب شنوی و اندر شورستان تخم مکار که بر ندهد و بر مردم ناسپاس نیکی کردن تخم به شورستان درافکندن باشد» (همان،۲۲).
ز). راز نگفتن با مردم
«پیش مردمان با کسی راز مگوی که چندان اندرون سخن نیکو باشد از بیرون گمان زشتی برند که آدمیان بیشتر با یکدیگر بدگمان باشند» (همان، ۳۸).
ح). عدم همنشین با مردم دوروی
«از مردم دوروی دور باش و از مردم سخن چین بترس که هرچه وی ساعتی بشکافد و به سالی نتوان
دوخت» (عنصرالمعالی، ۱۳۳۵: ۱۲۷).
۴-۲۲-۱٫ حقوق مردم بر پادشاه
الف). مدارا کردن با مردم، پرهیز از ظلم و تلاش برای استقرار عدل و عدالت
امیر به پسرش سفارش میکند که از وظایف پادشاه این است که با مردم، با مدارا رفتار کند و عدالت را سرلوحهی خود قرار دهد و اگر چنین نکند ظلم و ستم ایجاد می شود:
«در همهی کارها مدارا نگه دار و هر کاری را که به مدارا برآید جز به مدارا پیش مبر و بیداد پسند مباش و همه کارها و سخن ها را به چشم داد ببین، تا در همه کارها حق و باطل بتوان دید که چون پادشاه چشم خردمندی گشاده ندارد طریق حق و باطل بر وی گشاده شود» (همان، ۱۳۸۰: ۲۲۷).
«رعیت به عدل توان داشت و رعیت از عدل آبادان باشد … پس بیداد را در مملکت راه مده که خانهی ملکان از داد بر جای باشد و قدیم گردد و خانه ی بیدادگران زود نیست شود … چنان که حکما گفته اند: چشمه ی خرمی عالم، پادشاه عادل است و چشمه دژمی، پادشاه ظالم» (همان، ۱۳۴۲: ۱۷۱).
ب). رحیم بودن بر مردم و رحم نکردن بر ظالمان و ستمگران
رأفت و رحمت بر مردم و سخت گیری بر قانون شکنان و متجاوزان به حقوق فردی و اجتماعی و مجازات آنان از رفتارهای بسیار مهم و راهبردی حکومت های خوب و شایسته به شمار می رود:
«و بر خلقان حق تعالی رحیم باش اما بر بی رحمان رحمت نکن و بخشایش عادت مکن» (همان، ۱۳۸۰: ۲۲۸).
«بر دزد رحمت مکن و عفو کردن خونی روا مدار که اگر مستحق خون نباشد تو نیز به قیامت گرفتار باشی همیشه در هر کاری که باشی از طریق مردی باز نگر» (همان: ۲۲۹).
ج). رعایت عدالت در ملاقات با مردم و زیردستان
عنصرالمعالی نیک می داند حضور فراوان حاکم و سلطان در بین مردم و دسترسی سریع همگان به وی به
ویژه زیردستان، زمینه ای برای تزلزل قدر و منزلت و ابهّت وی خواهد گردید، از این رو توصیه میکند:
«و بر بندگان خداوند تعالی صبور باش و پیوسته به خلوت مشغول مباش که چون تو از لشکر و مردم نفور باشی لشکر نیز از تو نفرت گیرند و در یکسو داشتن لشکر و رعیت تقصیر مکن و اگر تقصیر کنی از آن تقصیر تو خیر دشمنان باشد» (عنصرالمعالی، ۱۳۸۰: ۲۳۳).
۴-۲۳٫ سیاست خارجی
متناسب با شرایط سیاسی و بین المللی آن دوران عنصرالمعالی نکات شایان توجّهی دربارهی روابط با همسایگان و سایر کشورها توصیه میکند که به اهمّ آنها اشاره می شود.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.

بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس …

از دیگر موانع اجرای عدالت و یا به تعبیر دیگر از مهمترین عوامل که شمشیر عدالت را کند نموده و آهنگ عدالت خواهی را سست می نماید ضعف نفس، سستی اراده، خودباختگی و دون همتی است.
حضرت امیر در فرازی پیامد بیرغبتی به جهاد به دشمن ستمگر را چنین ترسیم میفرماید:
«هر کس مبارزه با ستم را واگذارد و از آن روی برتابد خداوند جامه ی خواری بر او بپوشاند … و حق از وی روی گردان شود و به خواری محکوم و از انصاف محروم گردد» (همان، خطبه ۲۷: ۹۵).
۴-۱۴-۵٫ عدل شریف تر است یا بخشندگی؟
«فرد باهوش و نکته سنجی از امیرالمؤمنین سوال می کند: آیا عدالت شریف تر و بالاتر است یا بخشندگی؟
علی (ع) به دو دلیل میگوید عدل از جود بالاتر است. یکی اینکه: عدل جریان ها را در مجرای طبیعی خود قرار می دهد، اما جود جریان ها را از مجرای طبیعی خود خارج می سازد. دگر اینکه: عدالت قانونی است عام و مدیر و مدبّری است کلی و شامل، که همه اجتماع را در بر می گیرد و بزرگراهی است که همه باید از آن بروند. امّا جود و بخشش یک حالت استثنائی و غیر کلی است که نمی شود رویش حساب کرد.علی (ع) آنگاه نتیجه گرفت: پس از میان عدالت وجود آنکه اشرف و افضل است عدالت است» (مطهری، ۱۳۸۹: ۱۱۷-۱۱۹)
۴-۱۵٫ عرصه سیاست خارجی
گرفتاریها و معضلات و بحرانهای داخل کشور اسلامی در دوران کوتاه حکومت حضرت علی (ع) آنقدر فراوان بود که ایشان مجال پرداختن به امور خارجی از مرزهای دارالاسلام و ارتباط و تعامل با حاکمیّتهای غیراسلامی را پیدا نکردند.« از این رو در باب سیرهی حکومتی آن حضرت مرتبط با مصلحت اندیشی در عرصه سیاست خارجی به نمونهی مهمّی بر نمیخوریم، آنچه در این زمینه می توان یاد کرد کمک حضرت به معاویه در مواجهه با خطر رومیان است، دریغ نورزیدن امیرالمومنین از کمک به معاویه با وجودی که او را فردی طاغی و فاسد و تبهکار می دانست توجیهی جز اولویت و اهمیّت داشتن اصل و لزوم پاس داشتن مصالح اسلامی در عرصه سیاست خارجی ندارد. اصلی که اگر در حکومت علی (ع) مجال اجرایی یافت بی گمان به بهترین شیوه عملی می گردید» (صرامی، ۱۳۸۶: ۵۴۸).
۴-۱-۱۶٫ دینداری
دینداری در قدرت سیاسی امیرالمومنین نقش به سزایی داشته است. در هر حکومتی لازم است، قدرت برتر به دست حاکم باشد، ولی معمولاً قدرت مهار نشده مشکل آفرین است، به طوری که برخی گفته اند: قدرت طبیعتاً ستمگر و فسادآوراست، و عدهای تصور کرده اند چون حکومت اسلامی دارای منشأ الهی است، مطلق انسان است و آن را به نوعی استبداد و متهم نموده اند. پاسخ علما آن است: اولاً عمل حضرت علی (ع) بهترین شاهد است بر آنکه طبیعت قدرت، گرایش به فساد و ستمگری نیست بلکه نوعی قدرت مهار نشده مشکل آفرین است اما دائماً چنین نیست. ثانیاً اولین و مهمترین شرط احراز قدرت در حکومت اسلامی، عدالت بلکه عصمت است. امام (ع) فرمود: «آیا می خواهید با ظلم بر مردم، یاری را به دست آورم؟» (نهج البلاغه، خطبه ۲۲۴ : ۶۵۳ ). یا پس از بیان داستان عقیل و هدیه ی شبانه فریاد زد: «به خدا سوگند اگرهفت اقلیم و آنچه زیر افلاک است به من دهند فرمانی خدا را کنم و پر کاهی را از مورچه بربایم، هرگز نخواهم کرد» (نهج البلاغه ، خطبه ۲۲۴ : ۶۵۳ ).
«توجّه داشتن به خدای متعال بهترین شیوه برای مهار قدرت است» (عابدی، ۱۳۸۱: ۲۸۲-۲۸۴).
هم چنین پیوند سیاست با دین یک اصل اساسی در منطق امام، برای به سعادت رساندن جامعه است قابلیت دین به دلیل ماهیت اجتماعی احکام آن است حضرت در خطبه ۱۷۳ می فرمایند که «ای مردم سزاوار ترین اشخاص به خلافت آن کسی است که در تحقّق حکومت نیرومندتر و در آگاهی از فرمان خدا داناتر باشد»
هم چنین در عزل و نصبها نیز نقش مهمّی داشته است.در نهجالبلاغه موارد متعددی از نصبهای مسئولیّت، توسط امام مشاهده می شود. ایشان ملاکهای خود را ضمن آنها بیان کرده است. نیز عزلهایی وجود دارد که علّت برکنار کردن افراد توضیح داده شده است چون بیان این موارد بحث گستردهای می طلبد تنها چند نکته کلی در سفارش به دینداری را به صورت گذرا بیان می کنیم.
امام علی (ع) در نامه ای به مالک اشتر فرمود:
«مسئولیتها را به کسانی بسپار که خیرخواهی در دین و توجّه به دستورهای خدا و پیامبر (ص) داشته باشند» (نهج البلاغه ،نامه۵۳: ۹۲۰).
«من بسیار متأسفم که حکومت به دست افراد سفیه و نادان افتد» (همان ،نامه۶۲: ۹۷۸).
این جمله فلسفهی سیاسی امام است که گرایش توجّه شدید به عقلگرایی دارد. البته معلوم است مراد عقل دینی است و منظور از سفیه کسی است که عقل معاش را دارد ولی از عقلی که حجّت خدا باشد و انسان را به صراط مستقیم راهنمایی کند بیبهره است مثل معاویه.
ولایت باید آسمانی و خدایی باشد هشام بن حکیم می گوید: «من از اهل سنّت بسیار شگفت زدهام، زیرا آنان کسی که خداوند ولایت او را از آسمان نازل کرده است برکنار نمودند و کسی که خداوند عزل او را از آسمان نازل کرده است به ریاست رساندند» بنابراین عزل و نصب باید الهی باشد (عابدی، ۱۳۸۱: ۲۸۲-۲۸۵)
«سزاوارترین مردم برای پذیرفتن مسئولیتها کسی است که قدرت و مدیریت انجام کار، به همراه علم و تخصص را داشته باشد، مراد از علم، علم به امر و نهی الهی است یعنی فقه»(نهج البلاغه،خطبه ۱۷۲: ۴۷۷).
آنچه ذکر شد ملاکهای کلی بود اما بررسی بیشتر خصوصاً بحث از عدالت، دوری از ظلم، حتی خریدن منزل شخصی توسط کارگزاران و ساده زیستی و پاکدامنی و سخت کوشی آنها و … بسیار ضروری، اما از حوصله این بحث خارج است.
نمونههایی ازدینداری و سیاستهای اداری و سفارشها به کارگزاران در نهج البلاغه آمده است به آن اشاره خواهم کرد: «حکومت را از آنِ خدای متعال دانسته و او را کمک کار خود بدانید» (نهج البلاغه، خطبه۱۱۳: ۳۰۷ )
«دین را در عمل نشان دهید نه آنکه صرفاً شناسنامهای یا زبانی متدیّن باشید»(همان، خطبه ۲۲۶ :۴۶۱).
«عزّت دین به حفظ و رعایت متقابل حقوق والی و رعیت است» (همان، خطبه ۲۱۶ :۴۶۱).
«از ملک شرعی در دین و حکومت بپرهیزید» (همان، خطبه ۲۲۴ :۶۵۳).
«ظلم، دین ودنیا را خراب می کند» (همان، نامه۴۸: ۸۹۸).
«در تمام تصمیمات خود، خدا را حاضر بدان و او را اطاعت کن» ( همان، نامه ۶۵: ۹۹۰).
حضرت علی (ع) دربارهی مسئولیتهای اداری به کارگزاران می فرماید: «به خاطر خشنودی مردم خدا را به خشم نیاورید» (همان، نامه۲۷: ۷۹۲ ).
۴-۱۷٫ مبارزه با فساد در حکومت علی (ع)
دری نجف آبادی مبارزه با فساد در حکومت علوی را این گونه بیان می دارد که نگارنده برای اجمال رساله، با ذکر یک نمونه از سخن امیر آن را بیان نموده ام :
الف). مبارزه با جنون قدرت ب). تصفیه و پالایش جامعه از عناصر فاسد و فرصت طلب ج). مبارزه با تکبر و تفرعن د). مبارزه با اغنیا و مترفین ه). مبارزه با تبانی و ساخت و پاخت و). قاطعیّت در حسابرسی بیت المال ز). نفی تبعیض حتی نسبت به نزدیکترین افراد ح). هشدار در مورد خیانت در بیت المال و مبارزه با آن(دری نجف آبادی،۱۳۸۱ :۳۱۲-۳۱۴)
الف). مبارزه با جنون قدرت
امام علی (ع) خطاب به مالک اشتر می نویسد: «نگاه کن به عظمت ملک خداوند بر بالای تو و قدرت خداوند بر آنچه تو بر آن قدرت نداری» (نهج البلاغه، نامه ۵۳: ۹۱۶).
ب). تصفیه و پالایش جامعه از عناصر فاسد و فرصت طلب
«به خداوندی که پیامبر را به رسالت و حق مبعوث نمود. همه شما در بوته آزمایش در خواهید آمد و آزمایش خواهید شد آزمایش شدنی» (همان، خطبه ۱۶: ۷۱).
ج). مبارزه با تکبر و تفرعن
«آنچنان که با جباران و متکبران سخن میگویید با من سخن نگویید و در برابر من همچون در برابر اقویای پرخاشگر به تحفّظ و خویشتن داری نپردازید و با قیافههای ساختگی و تصنعی با من معاشرت نکنید و تصور نکنید سخن حقی که به من گفته شود بر من سنگین خواهد آمد و یا من تقاضا دارم تا من را بزرگ انگارید» (همان، خطبه ۲۱۶: ۴۱۶).

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.