دسته بندی علمی – پژوهشی : بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر …

ساماندهی کشور تنها در پرتو راستی امکان پذیر میشود. از پیامدهای راستی می توان به پاکی کردار، نجات و سلامتی، شأن و مقام ـچنان چه موش در حکایت فوق، علت احتراز خود از دروغ را بزرگی نفس بیانی میکند: «لولم اترک الکذب تاثما لترکته تکرماً و تدمما» (همان، ۲۶۹). – خیر دنیا و. آخرت اشاره کردـ به طور کلی کلیلهودمنه بر آن است که به خواننده یادآور شود که نه تنها در جهان سیاست بلکه
درزندگی شخصی و اجتماعی باید راستی را سرلوحه زندگی قرار دهد تا در نتیجه به هر آنچه آرزومند است، برسد.
۴-۲۸-۶٫ خرد و دانش
خرد و دانش جایگاه والا و تعیین کنندهای در زندگی بر عهده دارد. میدان ملک داری و حکومت درست همان شطرنج، عرصه آزمون واکنشهایی است که به یاری خرد و دانش می توان علیه مهره های مخالف قدرتنمایی کرد و پادشاه در این جولان گاه نبرد شکست پیروزی پرچم دار خرد و دانش است:
«دمنه شیر را به فضیلت رأی و مزیت خرد از ملوک دیگر مستثنی می داند»( منشی، ۱۳۸۶: ۸۹).
«پادشاهی را موفّق می داند که چون مهمّی حادث گردد وجه تدارک آن بر کمال خرد و حصافت او پوشیده نگردد و طریق تلافی آن ییش رائد فکرت او مشتبه نماند و المرءُ یعجزُ لاالمحاله وتفضی از چنین حوادث و دفع آن جز به عقل و ثبات و خردو وقار ممکن نشود» (همان، ۳۶۳).
«خردمند مقبل کار امروز به فردا نیفکند»(همان، ۸۸).
خرد در کلیله و دمنه جایگاه والایی دارد. «عقل عمده سعادت و مفتاح نهمت است و هر کس بدان فضیلت متحلی بود وجمال حلم وثبات بدان پیوست سزاوار دولت و شایان عزّو رفعت گشت»(همان،۴۰۸).
عقل از نظر کلیله و دمنه «کلید خیرات و پایبند سعادات است و مصالح معاش و معاد و دوست کامی دنیا و رستگاری آخرت بدو باز بسته است»(همان، ۲۸).
«دانش و کاردانی گیتی و فرهنگ و آموزش در هر پیشه و همه ترتیبات امور مردم روزگار به خرد باشد. روان پارسایان به سبب نیرو و نگاهبانی خرد، بیشتر به رهایی از دوزخ می رسند و به بهشت و گرزمان (عرش الهی، بهشت) می آیند و مردمان در گیتی ،زندگی خوب و شادی و نیک نامی و همه نیکیها را به نیروی خود می توانند خواست» (اوستا،۱۳۶۴: ۷۲).
«پاداش نونو به دارندهی خرد رسد، از راه یافتن سود دو جهانی به فراوانی که خرد شفابخشترین است برای تن و روان»(همان، ۲۰).
خرد در کلیله و دمنه همانند آیین مزدایی بر دو نوع است: خرد ذاتی و اکتسابی، که از خرد ذاتی با عنوان
«خرد غریزی» یاد می شود. از نظر کلیله و دمنه این دو خرد لازم و ملزوم یکدیگرند، یعنی یکی بر دیگری ارزش و اعتباری ندارد. در این کتاب می خوانیم:
«غریزی که ایزد جل جلاله ارزانی دارد و مکتسب که از روی تجارب حاصل می آید. غریزی در مردم به منزلت آتش است درچوب و چنان که ظهور آن بی ادوات آتش زدن ممکن نباشد أثر این بی تجربت و ممارست هم ظاهر نشود و حکما گفته اندکه: التجارب لقاح العقول. و هر که از فیض آسمانی و عقل غریزی بهرهومند شدو بر کسب هنر مواظبت نمود و در تجارب متقدمان تأمل عاقلانه واجب دید آرزوهای دنیا بیابد و در آخرت نیک بخت خیزد» (منشی، ۱۳۸۶: ۲۸).
در جای دیگر در خصوص همراهی خرد ذاتی و اکتسابی آمده است:
«و هر که از شعاع عقل غریزی بهرومند شد و استماع سخن ناصحان را شعار ساخت اقبال او چون سایه چاه پایدار باشد، نه چون نور ماه در محاق و زوال و دست مریخ سلاح نصرتش صیقل کند و قلم عطارد منشور دولتش توقیع کند» (همان، ۱۹۷).
در این فقره استماع سخن ناصحان اشاره به خرد اکتسابی دارد که از طریق پندگیری از تجارب پیشینیان حاصل میشود و نور خرد ذاتی بدون آن، همانند نور ماه در زمان محاق رو به افول می گذارد و پردهی جهل، بر روی آن کشیده می شود پس می توان دریافت که عقل به تجارب و صبر و حزم جمال گیرد.
«در اهمیّت خرد همین بس که خردمند، آنقدر محل اعتبار دارد اگر می خواهد، می تواند حقّی را در لباس باطلی بیرون آرد و باطلی را در معرض حق فرا نماید و نقاش چابک قلم، صورت ها پردازد که در نظر انگیخته نماید و مسطح باشد و مسطح نماید و انگیخته باشد»(همان، ۶۶).
خرد چنان نیرویی دارد که خردمند با مشاهدت ظاهر هیأت به باطن آن پی می برد و عاقل را اشارتی کفایت باشد. به اعتقاد کلیلهودمنه از طریق محک خرد، توانایی و لیاقت افراد آشکار می شود و «مرد هنرمند با مروت، اگر چه خامل منزلت و بسیار خصم باشد به عقل و مروت خویش پیدا آید در میان قوم، چنان که فروغ آتش اگر چه فروزنده، خواهد که پست زود به ارتفاع گردید» (همان، ۶۸).
همانطور که گفته شد پادشاهان نیز در اصطناع اطرافیان به میزان خرد آنها توجّه دارند. تا جایی که «پادشاهان خردمند بسیار کس را که با ایشان الف بیشتر ندارند برای هنر و اخلاص نزدیک گردانند و باز کسانی را که دوست دارند به سبب جهل و خیانت از خود دور کنند» (همان،۱۲۵).
«پس بر کافه خدم و حشم ملک واجب است که پادشاه را از مقدار رأی و خرد خود آگاه نمایند. دمنه زمانی که شیر او را بخواند گفت: کجا میباشی، جواب داد بر درگاه ملک مقیم شدهام و آن را قبله حاجت و مقصد امید ساخته و منتظر می باشم که کاری افتد و من آن را به رأی و خرد کفایت کنم»( منشی، ۱۳۸۶: ۶۸).
در باب «شیر و گاو» شیر بعد از تفحص و استکشاف اندازه رأی و خرد شنزبه «او را مکان اعتماد و محرم اسرار خویش گردانید» (همان، ۷۳).
۴-۲۸-۷٫ توجّه به لشکر و سپاهیان
در کنار مردم که بعداً به آن اشاره خواهد شد، لشکر رکن دیگر حکومت است. توجّه صحیح به لشکر، امنیّت، آرامش و عدالت را به دنبال خواهد داشت.
نویسنده کلیلهودمنه یکی از دلایل پایداری حکومت را حمایت لشکر می داند. در باب «بوزینه و باخه» بوزینه ای جوان با به دست آوردن لشکر و حمایت مردم زمام امور را به دست می گیرد (همان،۲۴۷).
از مهمترین ویژگیهای توجّه به لشکر و دلگرم نگه داشتن ایشان، رسیدگی به امور زندگی و بخشش بر آنان است.
۴-۲۸-۸٫ دقّت درگزینش کارگزار حکومتی
یکی از ویژگیهای حکومتی شایسته، انتخاب صحیح و به جای کارگزاران است، انتصابی به دور از تبعیض و دخالت سلیقهی شخص حاکمان و بر اساس تحقیق و تفحّص، عدالت و شایسته سالاری، چه بسا، افرادی که با خوش خدمتی خود را به حاکم نزدیک می کنند و سرشناس جلوه می دهند. حال آنکه در پس پرده از اخلاص و صداقت هیچ خبری نیست، امام علی (ع) در این زمینه مالک را چنین پند می دهد:
«در امور کارمندانت بیندیش و پس از آزمایش به کارشان بگمار و با میل شخصی و بدون مشورت با دیگران، آنان را به کارهای مختلف وادار نکن، زیرا نوعی ستمگری و خیانت است» (نهج البلاغه،نامه ۵۳: ۹۳۵).
نویسنده کلیله و دمنه با تیزبینی به این مسأله می نگرد و پادشاهان را هشدار می دهد که:
«و بر گوهر لئیم ظفر همیشه ناصح و یکدل باشد تا به منزلتی که امیدوار است برسد».(منشی: ۱۳۸۸: ۱۲)
نویسنده کلیله و دمنه حاکمان رااز همنشینی بااین افراد بر حذر می دارد:
الف). اشرار
«و هر آینه صحبت اشرار موجب بدگمانی باشد درحق اخیارو این نوع ممارست به خطا راه برد (همان،۱۲۰)
ب) . فاسق
«از اهل فسق و فجور احتراز باید کرد که اگرچه دوستی و قرابت دارند»(همان،۱۳۸).

سیس

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.