بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس نامه …

الف). اصل عدم غفلت از همسایگان و اطلاع دقیق از وضعیت آنها
یکی از شرایطی که یک پادشاه باید داشته باشد این است که از همسایگان و سرزمینهای دیگر غافل نباشد و از وضعیت آنها اطلاعات دقیقی داشته باشد.نویسنده قابوسنامه مینویسد:
«اندر پادشاهی غافل مباش از آگاه بودن اصول ملوک عالم چنین باید که هیچ پادشاهی نفس نزند که تو آگاه نباشی» (همان، ۱۶۹).
ب). اصل روابط حسنه و دوستی مبتنی برحزم و احتیاط با همسایگان
با همسایگان روابط دوستانه برقرار کردن از جمله شرایط سیاسی می باشد. اعتدال و احتراز از افراط و تفریط و جوانمردی از جمله مفاهیم مورد تأکید قابوسنامه است:
و با پادشاهان اطراف عالم که همراه تو باشند اگر دوست باشی نیم دوست باش و اگر دشمن باشی، به
ظاهر دشمن باش، تا آشکارا دشمن توان نمودن، با هم شکل خویش پنهان دشمنی مکن» (همان، ۱۳۳۵:
۲۱۶-۲۱۷).
ج). وفاداری به معاهدات و پیمان ها و قراردادها
از دیگر شرایط سیاسی که یک پادشاه باید داشته باشد به پیمانها و تعهدات خویش با همسایه دیگر وفادار باشد. عنصرالمعالی در این باره می گوید:
«و دیگر توقیع خویش بزرگدار و بهر محقری توقیع مکن مگر به ولایتی بزرگ یا اقطاعی بزرگ که بخشی چون توقیع کردی، توقیع خود را خلاف مکن، الّا بعذر واضح، که خلاف از همه کس ناپسندیده باشد خاصّه ازپادشاه» (عنصرالمعالی، ۱۳۳۵: ۲۱۶).
۴-۲۴٫ روش‌ها و اصول تعامل، مقابله و کارزار با دشمن
توسعه طلبیو تزاحم منافع همواره از عوامل اساسی پیدایش منازعات و کشمکشها بوده است. عنصرالمعالی دشمن را به دو گروه خانگی (داخلی و بیرونی خارجی) تقسیم کرده و خطر دشمن داخلی را اساس تر قلمداد می کند:
الف). اصل عدم تخاصم و دشمن پروری
عنصرالمعالی به گیلان شاه توصیه میکند هیچگاه دشمنی با کسی نکند و دوستانش همیشه بیشتر از دشمنانش باشد:
«اما جهد کن ای پسر تا دشمنی نورزی اگر دشمن باشد مترس و تنگ دل مباش که هر که را دشمن نبود دشمن کام بود» (همان، ۱۲۲).
«جهد کن تا دوستان تو اضعاف دشمنان باشند و بسیار دوست و کم دشمن باش و نیز به امید دوست از یک دشمن غافل مشو، از آنکه هزار دوست از نگاه داشتن تو غافل باشند و آن دشمن از دشمنی تو غافل نباشد» (همان: ۱۲۵).
ب). اصل عدم غفلت از توطئه ها و برنامه های دشمن
اطلاع از دشمن و برنامههای آن نقشی مؤثر در امنیّت اجتماع ایفا می کند. در این باره عنصرالمعالی تأکید می کند:
«ولیکن در نهان و آشکار از کار وی غافل مباش و از بد کردن وی میاسای و دائم به تدبیر مکر کردن و بدی ساختن او باش و به هیچ حال از حیلت و مکر او ایمن مباش» (عنصرالمعالی، ۱۳۳۵: ۱۳۲).
ج). اصل رازداری و حفاظت اطلاعات
امیر به پسرش توصیه میکند که هرکس رازدار باشد، نابود نمیشود:
«و از مال وی، خود را روی پوشیده دار تا در بلا و آفت و غفلت بر خود بسته باشی» (همان، ۱۲۲).
د). اصل اقتدار و پوشاندن ضعف ها در مقابل دشمن
عنصرالمعالی به گیلان شاه توصیه می کند در مقابل دشمن ضعیف جلوه نکند و همیشه قوی و در مقابل دشمن قدرتمند باشد:
«خویشتن را به دشمن بزرگ نمای و اگرچه افتاده باشی، غیرت و حمیّت کار بند و خود را از افتادگان منمای» (همان، ۱۲۲).
ه). فریب مجاملات و تعارف دشمن را نخوردن
عنصرالمعالی به پسرش توصیه میکند که هیچ گاه فریب دشمن را نخورد و به آنها اعتماد نکند:
«اما به گفتار نیک و کردار نیک دشمن، اعتماد مکن و دل در دشمن مبند و به رسن او در چاه مشو و اگر از دشمن شکریایی شرنگ شمار» (همان).
و). اصل خوار و خفیف نشمردن دشمن
مؤلف قابوس نامه به پسرش سفارش میکند که هیچ گاه دشمن را ضعیف و خوار نداند و از دشمن هراسان باشد:
«از دشمن قوی همیشه ترسان باش که گفته اند: از دو کس بباید ترسیدن یکی از دشمن قوی و دیگری از یار غدّار و دشمن خرد را به ظاهر خوار مدار و مگوی که خود او کیست و با دشمن قوی همچنان دشمنی کن که با دشمن قوی» (عنصرالمعالی، ۱۳۳۵ :۱۲۲).
ز. تبلیغ نکردن کوچکی و خواری دشمن پس از پیروزی بر آن
امیر به پسرش تو صیه میکند که اگر بر دشمن پیروز شود او را سبک و کوچک ننماید:
«اما با هر کسی که دشمنی کنی، چون بر وی چیره کردی او را منکوه و زنهار دشمن خود را به عاجز منمای که تو را بس فخری نبود» (همان).
ح). سستی نکردن در کارزار با دشمن و ضرورت دلیری و شجاعت برآنان

سیس