متن کامل – بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس نامه و کلیله …

امیر به پسرش می گوید از دشمن بیم و ترس نداشته باشد کسی که دشمن نداشته باشد، بدبخت و بیچاره است و حال و روزگارش بر وفق آرزوی دشمن می شود:
«جهد کن تا دشمن نیندوزی، پس اگر دشمنت باشد مترس و دلتنگ مشو هر که را دشمن نبود، دشمن کام بود» (عنصرالمعالی،۱۳۴۲: ۱۰۳).
ب). تدبیر مدام در برابرحیله دشمن
امیر به پسرش سفارش میکند که هیچ گاه از دشمن غافل نباشد و دائم فکرش به او باشد و از حیله او در امان نباشد:
«در نهان و آشکار از کار دشمن غافل مباش و از بدکردن با او میاسای، دائم در تدبیر مکر او باش و هیچوقت از حیله ی او ایمن مباش» (همان، ۱۰۳).
ج). ضعیف نشمردن دشمن
امیر به پسرش نصیحت میکند که هیچگاه دشمن را ضعیف نشمرد و آن را قوی بداند:
«از دشمن قوی همیشه بر ناایمنی باش و ترسان و دشمن خود را خوار مدار و با دشمن ضعیف دشمنی کن که با دشمن قوی، و مگو که او خود کیست و که باشد» (همان، ۱۰۳).
د) . اولویت دشمن داخلی
امیر توصیه میکند که هیچ گاه از دشمن در امان نباشد مخصوصاً دشمنان داخلی و آن از کار تو بیشتر می داند تا دشمنان خارجی:
«از دشمن به هیچ حال ایمن مباش، خاصّه از دشمن خانگی و خود بیشتر از دشمن خانگی ترس، که بیگانه آن را دیدار نیفتد در کار تو، که او را افتد، و چون از تو ترسیده گشت، دل او هرگز از بد اندیشیدن تو خالی نباشد و بر احوال تو مطلع بود و دشمن بیرونی آن نداند که وی داند» (عنصرالمعالی،۱۳۴۲: ۱۰۵).
د). دوستی مجازی
مؤلف قابوسنامه به پسرش توصیه میکند که با دشمن، دوستی صمیمی نداشته باشد ودوستی غیر واقعی نشان بدهد:
«با هیچ دشمن، دوستی یکدل مکن. لکن دوستی مجازی مینمای، مگر مجازی حقیقت گردد که از دشمن، دوستی بسیار خیزد و از دوستی، دشمن بسیار خیزد و آن دوستی که این چنین خیزد سختتر باشد» (همان،۱۴۷).
ه). اعتدال
امیر توصیه میکند که در دوستی و دشمنی حد اعتدال را باید نگه داشت:
«پس اندازهی همه کارها نگاهدار، خواه در دوستی و خواه در دشمنی، که اعتدال خروجی است از عقل کلی» (همان،۱۳۸۰: ۱۰۶).
و). انتخاب و استخدام لشکردر گروههای مختلف اجتماعی و نظامی
عنصرالمعالی به فرزندش سفارش میکند که لشکر و نظامیان از گروههای مختلف انتخاب باید کرد در غیر این صورت همیشه اسیر و بیچاره ی لشکر می شوید:
«اما لشکر از یک جنس مدار که هر پادشاهی را که لشکر یک جنس باشد همیشه اسیر لشکر باشد و دائم زبون باشد از بهر آنکه یک جنس متفق باشند و ایشان را به یکدیگر توان مالید چون از هر جنس باشند این جنس را به بدان جنس بمالند و آن جنس را بدین جنس مالش دهند تا آن قوم از بیم این قوم و این قوم از بیم آن قوم بی طاعتی نیارند کردن و فرمان تو بر لشکر تو روان باشد» (عنصرالمعالی،۱۳۳۵: ۲۱۰).
ز). مسلّط نکردن نظامیان بر مردم
عزّت نیروهای مسلّح و برخورداری از پایگاه و منزلت اجتماعی و سیر بودن چشم و دل آنان نقش تعیین کننده ای در سلامت و کارآمدی آنان ایفا می کند:
«و در نیکو دانستن لشکر و رعیت تقصیر مکن و اگر تقصیر کنی، از آن تقصیر تو غیر دشمنان باشد» (همان: ۲۱۰).
۴-۲۰٫ اصول حقوق و روش های قضایی
عمده سخن حقوقی امیر عنصرالمعالی در باب سی ام «اندر عقوبت و عفو کردن» آمده است. اگرچه او سخنان بسیاری داشته است که خالی از لطف نیست، و چه بسا موافق با واقعیت نیز باشد. اما آنچه توجّه خواننده را جلب میکند بی توجّهی وی به مسئله حق و حقوق حاکمان و فرمانبران در قبال یکدیگر است. بدیهی است وقتی مسئله عقوبت حل می شود، که پیش از آن تکلیف حقوق دو طرف مشخص شده باشد. با این حال، اینگونه به نظر می رسد که امیر با قبول قانون حاکم و رایج آن زمان از کنار این مهم می گذرد سپس اصول عملی آن را به صورت ذیل بیان نمود:
الف). گناهکار بودن ذاتی انسان
امیر با گناه دانستن آدم می گوید:
«اگر کسی گناه کند، از خویشتن در دل عذر گناه او بخواه که آدمی است و نخست گناه آدم کرد (همان، ۱۳۴۲: ۱۰۹).
ب) . وجوب عفو و بخشش
یکی از نشانه های شرف افراد را عنصرالمعالی عفو آن می داند و تأکید می کند:
«چون گناهی را از تو عفو خواهند، عفو کن و عفو کردن بر خود واجب دان، اگرچه گناهی سخت بود … ]چه در این صورت[ از شرف و بزرگی خالی نباشی … چون مجرم عذر خواهد، اجابت کن و هیچ گاه مدان که به عذر نیرزد» (عنصرالمعالی،۱۳۴۲: ۱۰۹-۱۱۰).
ج). عقوبت به اندازه ی جرم
مجازات بایستی متناسب با جرم باشد. امیر انصاف را در آن می داند که عقوبت به اندازه ی جرم باشد، چنان که گوید:
«اما … حد عقوبت او نگر و اندر خور گناه عقوبت فرمای، که خداوندان انصاف چنین گفتهاند که: عقوبت، سزای گناه باید کرد» (همان،۱۱۰).
اما خود پا را فراتر می گذارد و می افزاید:
«اگر کسی گناهی کند و بدان گناه مستوجب عقوبت گردد، تو به سزای آن گناه او را عقوبت کن تا طریق تعلّم و آزرم و رحمت فراموش نکرده باشی، چنان که یک درم گناه را نیم درم فرمایی تا هم از کریمان باشی و هم از شایستگان که نشاید که کریمان کار بی رحمان کنند» (همان،۱۱۰).

مطلب دیگر :  دسته بندی علمی - پژوهشی : بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس نامه و کلیله ...

سیس