بررسی تطبیقی ویژگی حاکمان در نهج البلاغه و متون ادبی پارسی(باتکیه بر قابوس نامه و کلیله …

از باب نمونه: علی (ع) به یکی از کارگزارانش به نام حارث همدانی پس از آنکه وی می خواهد که به قرآن و پندهای آن گوش فرا داده و حلال خدا را حلال و حرام آن را حرام بشمارد می نویسد:
«آنچه از حقایق زندگی پیشینیان در قرآن آمده تصدیق کن، از حوادث گذشته دنیا برای باقی ماندهی آن عبرت گیر، چرا که بعضی از آن همانند بعضی دیگر است و پایانش به نخستین آن ملحق می گردد اما همه آن گذرا و ناپایدار است» (نهج البلاغه، نامه ۶۹: ۹۹۹).
در این نامه به همانندی حوادث و رویدادهای تاریخی و همچنین بهرهگیری از حوادث گذشته برای حال و آینده سفارش شده است.
علی (ع) در نهج البلاغه به این واقعیت تصریح می کند:
«هشیار باشید که در دام گرفتاریها و سختیهایی که در نتیجه کردار زشت گریبانگیر امّتهای گذشته و ملّتهای پیشین شده نیفتید. درباره رویدادهای نیک و بد تاریخ زندگی آنان بیندیشید و بیدار باشید که همانند ایشان نشوید» (همان، خطبه ۱۹۲: ۵۷۶).
«برای اینکه کارگزاران نظام اسلامی به خوبی بتوانند به وظایف و مسئولیتهای خود عمل کرده و از نظام اسلامی پاسداری کنند، مطالعهی دقیق و تحلیلی تاریخ امّتهای پیشین، ضرورتی اجتناب ناپذیر است»(مزینانی،۱۳۸۱: ۴۲-۴۴).
۴-۹-۱۴-۷٫ روش پند و اندرز
یکی از شیوههای متداول در تربیت استفاده از پند و اندرز است. منابع دینی، قرآن، سخنان پیامبران و امامان معصوم پر از پند و اندرز است. علی (ع) در مقام عمل نیز در تربیت سیاسی مردم و کارگزاران از روش پند و اندرز کمک گرفته است.
موعظههای امام علی (ع) به کارگزاران به سه گونه است :
«الف) برخی مربوط به اخلاق و رفتار فردی آنان است چون: خدا محوری، آخرت گرایی، بی توجّهی به دنیا، یاد مرگ، حق مداری، عدل گرایی.
ب) برخی از پند و اندرزها نیز مربوط به اجتماع و چگونگی برخورد با مردم است چون: اجرای عدالت در میان مردم، رفتار عادلانه با غیر مسلمانان، اطاعت از رهبری، ارتباط مستقیم با مردم، مشورت و رایزنی با مردم، همنشینی با عالمان و حکیمان، توجّه به مصالح مردم، عفو و گذشت و … صلح گرایی، پایبندی به تعهدات، پرهیز از خونریزیهای به ناحق.
ج) بخشی از توصیههای علی (ع) به کارگزاران مربوط به شناخت آفات قدرت و حکومت و پرهیز از آن است. از باب نمونه: پرهیز از عجبو خودپسندی، خیانت، طمع، حرص، ستم، رشوه خواری و … و دوری ازثناگویان و چاپلوسان، پرهیز از منّت بر مردم در برابر خدماتی که به آنها ارائه داده می شود، پرهیز از شعارها و وعده های بدون عمل» (مزینانی، ۱۳۸۱: ۴۴-۴۶).
به عنوان نمونه: «از منّت بر مردم با تکیه بر خدمات خود، از مبالغه و گزافه گویی در عملکرد و از دادن وعدههایی که تخلف تو آن را در پی خواهد داشت، پرهیز کن. چرا که منّت، ارزش خدمات را از بین میبرد. گزافهگویی، فروغ حق را میگیرد و خلف وعده، سبب خشم خدا و مردم است» (نهج البلاغه، نامه ۵۳: ۹۵۸).
نمونه یاد شده دلیل روشنی بر به کارگیری شیوه ی پند و اندرز از سوی آن حضرت است.
۴-۱۰٫ حقوق مردم از دیدگاه نهج البلاغه
از مسائل اساسی هر نظام سیاسی، اولاً فهم حقوق متقابل حکومت و اقشار مختلف است، ثانیاً توجّه به تنوع این حقوق می باشد، ثالثاً تلاش متقابل در ادای این حقوق است که در صورت تحقّق این سه شرط نظام سیاسی اتقان لازم را پیدا می کند.
۴-۱۰-۱٫ حقوق سیاسی مردم
الف). حقّ تعیین سرنوشت
مهمترین حقّی که در حکومت مطرح است اینکه آیا مردم در تعیین سرنوشت خود می توانند دخالت داشته باشند یا خیر؟
امام در خطبه های ۱۷۳، ۱۳۷، ۱۷۰، ۲۰۵ و نامه های ۱ و ۳۱ و ۵۴ متذکر این مبنا شده است.
ب) . آزادی
حضرت در نامه ۳۱ می فرماید:
«و لاتکن عبد غیرک و قد صعبک الله حراً»«بندهی دیگری مباش چرا که خداوند تو را آزاد آفریده است».
بدیهی است آزادی مطرح در فرهنگ سیاسی اسلام، علاوه بر آزادی شخصی، آزادی فکر، بیان، فهم، اندیشه، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیز است.
با اشاره به یک نمونه از آزادی در حکومت حضرت در قبال مخالفان وضعیت آزادی در فرمان امام روشن می شود. وضعیت خوارج است که بعد از جنگ صفین و مسأله حکمیّت به مخالفت جدی با امام پرداختند و علیرغم مزاحمتهای فراوان، امام ایشان را به بحث و گفتگو فرا می خواند و سعی در امتناع و هدایت ایشان داشت و نه تنها متعرض ایشان نشد بلکه سهم آنان را از بیت المال پرداخت کرد و آزادی ایشان را محدود نساخت تا جایی که دست به اقدام مسلحانه علیه حکومت زدند.
ج). نصیحت کارگزاران
وقتی مردم از حضرت خواستند که شکایت آنها را به خلیفه سوم برساند خطاب به خلیفه سوم می فرماید:
«مردم پشت سر من هستند و مرا به عنوان نماینده و سفیر خویش نزد تو فرستاده اند»(نهج البلاغه، خطبه ۱۶۴: ۴۴۳)
د). توجه به افکار عمومی
امام در خواص و عوام، توجه به عوام و جلب رضایت آنها را مورد تأکید قرار می دهند و فلسفه ی آن را
اینگونه بیان می کند:
«پایه دین و صمیمیت مسلمانان و ذخیره دفاع در برابر دشمنان تنها توده ملّت هستند.بنابراین باید گوشت به آنها و میلت با آنان باشد (گوش دولت برای آنها و در خدمت آنها باشد(نهج البلاغه، نامه ۵۳: ۹۱۸).
ه). حقّ دانستن
«آگاه باشید حقّ شما برمن این است که هیچ رازی رااز شما پنهان نسازم مگر اسرار جنگی و نظامی را» (همان، نامه۵۰: ۹۰۱).
و). حفظ اسرار
«از فرمان مهم به مالک اشتر این است که تا آنجا که در توان داری در پرده پوشی عیوب مردم بکوش».( همان، نامه۵۳: ۹۲۰ )

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.